بازی خطرناک اردوغان با آب؛ بحران آبی ترکیه روایت می‌دهد

به گزارش کلینیک مالی، پر شدن مخازن غول‌آسای ترکیه مانند آتاتورک و ایلیسو، جریان طبیعی آب به عراق و سوریه را تا ۷۸ درصد در برخی ماه‌ها کاهش داده و اکنون ذخایر سدهای عراق به یک‌سوم آنچه در صورت پرداخت حق‌آبه طبیعی باید وجود می‌داشت، رسیده است. در دو دهه گذشته، سیاست سدسازی ترکیه در حوضه‌های دجله، فرات و رودخانه‌های مرزی، تصویر آبی خاورمیانه را به‌طور اساسی تغییر داده است.

پروژه عظیم «آناتولی جنوب شرقی» موسوم به GAP که شامل بیست‌ودو سد و نوزده نیروگاه برق‌آبی است، با هدف آبیاری هفده هزار کیلومتر مربع و تولید انرژی طراحی شد، اما اثر آن از مرزهای ترکیه بسیار فراتر رفته و اکنون یکی از اصلی‌ترین عوامل ایجاد بحران آبی در عراق، سوریه و ایران است. سدهای غول‌پیکری چون آتاتورک با حجم چهل‌وهشت میلیارد مترمکعب و ایلیسو با بیش از ده میلیارد مترمکعب ذخیره، جریان تاریخی دو رود تمدن‌ساز منطقه را به کنترل کامل آنکارا درآورده‌اند.

تحلیل‌های هیدرولوژیک نشان می‌دهد پر شدن مخزن ایلیسو در دوره‌هایی می‌تواند ورودی برخی مخازن عراق، از جمله سد موصل، را تا هفتادوهشت درصد کاهش دهد؛ رقمی که برای کشوری چون عراق که بیش از هفتاد درصد آب سطحی خود را از ورودی‌های مرزی تأمین می‌کند، پیامدی حیاتی و راهبردی است.

تاثیر سدسازی ترکیه بر کاهش آب ورودی و کشاورزی عراق

ساخت سدهای متعدد ترکیه بر دجله و فرات ورودی آب عراق را به شکل نگران‌کننده‌ای کاهش داده است. هر یک میلیارد مترمکعب کاهش در ورودی آب، به معنای خروج یک‌میلیون و ششصد هزار دونم از اراضی زراعی است.

اکنون با کاهش نه میلیارد مترمکعبی، بخش‌های وسیعی از زمین‌های حاصلخیز عراق در آستانه نابودی قرار دارند. این بحران در حالی تشدید شده که تبخیر سالانه در دریاچه‌های مصنوعی منطقه نیز به طرز چشمگیری بالا است؛ در بسیاری از مخازن، بین بیست تا چهل درصد آب ذخیره‌شده تنها در یک چرخه سالانه تبخیر می‌شود.

چنین هدررفت عظیمی در شرایط اقلیم گرم و خشک خاورمیانه، ظرفیت واقعی مخازن ترکیه را به‌شدت کاهش داده و اثرات آن را بر کشورهای پایین‌دست دوچندان کرده است.

سد موصل در استان نینوا، سد حدیثه در الانبار و مجموعه مخازن الثرثار در مرز الانبار و صلاح‌الدین سه محور اصلی ذخیره آب عراق هستند. این سدها طی سال‌های گذشته کمبود ناشی از سیاست‌های ترکیه را به‌طور نسبی جبران می‌کردند، اما امروز مجموع ذخیره آنها به تنها ده میلیارد مترمکعب رسیده است.

ذخایر آب استراتژیک عراق امروز به تنها ۱۰ میلیارد مترمکعب رسیده است؛ در حالی که اگر ترکیه حق‌آبه طبیعی دجله و فرات را مطابق میانگین تاریخی رهاسازی می‌کرد، این رقم باید دست‌کم بین ۳۰ تا ۳۵ میلیارد مترمکعب می‌بود. به بیان روشن، دو سوم آب عراق ناپدید شده است و اکنون از هر سه لیتر آبی که باید در سدهای کشور ذخیره باشد، تنها یک لیتر باقی مانده است.

این سطح ذخیره برای کشوری که تنها برای یک فصل زراعی کامل به ۱۳ تا ۱۵ میلیارد مترمکعب آب و برای نیاز سالانه شرب، صنعت، کشاورزی و نیروگاه‌ها به حداقل ۴۰ میلیارد مترمکعب آب احتیاج دارد، یک فاجعه تمام‌عیار است. نتیجه آن‌که ذخیره فعلی تنها پاسخگوی چهار ماه مصرف کشور است و این شرایط، عراق را به بدترین وضعیت آبی خود طی چهار دهه گذشته کشانده است.

شوری آب ورودی به عراق که در سال ۱۹۸۷ حدود ۳۷۵ میلی‌گرم در لیتر بود، اکنون به ۱۸۰۰ میلی‌گرم در لیتر رسیده است؛ مقداری بیش از دو برابر حد مجاز جهانی. چنین افزایش شدیدی شوری خاک را بالا برده و زمین‌های مرغوب را از چرخه تولید خارج کرده است.

کاهش کیفیت آب، در کنار کاهش کمیت آن، بهره‌وری کشاورزی عراق را به‌طور جدی پایین آورده و هزینه تولید محصولات را افزایش داده است.

مقایسه ذخایر آب عراق (فعلی در مقابل طبیعی)

سد ایلیسو در استان‌های شرناق و ماردین، سد جزره در مجاورت حکاری، سد آتاتورک در شانلی‌اورفا، سد کرال‌قیزی در دیاربکر و سد کبان در الازیغ از مهم‌ترین سدهایی هستند که مستقیم بر دجله و فرات و سهم ورودی عراق اثر می‌گذارند. این مجموعه، شبکه طبیعی آب منطقه را دگرگون کرده و کنترل جریان را به‌صورت کامل در اختیار ترکیه قرار داده است.

پیامدهای سدسازی ترکیه بر انرژی، زیرساخت و بیابان‌زایی در عراق

کاهش ورودی آب تنها کشاورزی را متاثر نکرده، بلکه زیرساخت‌های حیاتی را نیز تحت فشار قرار داده است. کاهش سطح آب در دجله و فرات عملکرد نیروگاه‌های برق‌آبی سد موصل و سامراء را مختل کرده و تصفیه‌خانه‌های دو سوی دجله و فرات با کمبود ورودی مواجه شده‌اند.

شبکه برق کشور عراق خصوصاً در تابستان، بیش از گذشته آسیب‌پذیر شده و هزینه تولید انرژی به شدت افزایش یافته است. براساس مطالعه موسسه MDPI در سال ۲۰۲۰، ورودی سد موصل ممکن است به ۱۱۹ مترمکعب در ثانیه سقوط کند که تنها ۲۲ درصد میانگین سی سال گذشته است. همچنین جریان سالانه ممکن است به ۴.۶ میلیارد مترمکعب کاهش یابد که نزدیک به ذخیره مرده سد بوده و عملاً آن را از مدار خارج می‌کند.

ادامه روند کنونی می‌تواند بین ۶۰۰ تا ۷۰۰ هزار هکتار از حاصلخیزترین زمین‌های شمال و مرکز عراق را شور کرده و سه میلیون دونم دیگر از اراضی مرکز و جنوب را وارد چرخه بیابان‌زایی کند. در مجموع، ۲۵ تا ۳۵ درصد زمین‌های کشاورزی عراق از دست خواهد رفت.